Het ontstaan van Wieringen als eiland.

De meest waarschijnlijke verklaring voor de naam 'Wieringen' is, dat deze afstamt van het oud-Friese woord 'Wird' dat 'hoogte' betekende. Het oudste gedeelte van het voormalige eiland bestaat uit diluviale keileemgronden, afgedekt met zandgronden, die hoog boven het zeeniveau zijn gelegen en die zijn ontstaan tijdens de voorlaatste ijstijd (de Rissijstijd). De vele zwerfkeien op Wieringen getuigen nog van deze tijd. In het begin van de jaartelling lag Wieringen ingebed in een enorm veenlandschap, dat zich uitstrekte over grote gedeelten van het tegenwoordige Noord-Holland, alsook de latere Zuiderzee. Uit bodemkundig onderzoek is gebleken, dat na een inleidende veengroei van riet en zeggeveen er een groot veengebied, bestaande uit veenmos, heide en wollegras, ontstaan was waaruit Wieringen als een droog eiland omhoog stak. Deze hoge gedeelten temidden van water en moerasstruiken, moeten zeer goed bewoonbaar zijn geweest en waren rijk aan natuurlijke voedingsbronnen.

Vast staat dat Wieringen omstreeks de 10e eeuw bewoond was en er sprake was van 'Strude' (het huidige Stroe) en Alvitlo (huidige Elft in Hippolytushoef). Beide namen wijzen op begroeiing met dichte struiken en een open plaats in het bos.

Het is niet waarschijnlijk dat er rond deze tijd op de lager gelegen gedeelten sprake is geweest van turfwinning voor eigen gebruik. De grote vraag naar deze brandstof kwam pas na opkomst van de steden in de 13e eeuw en toen waren deze veengebieden alweer door de zee overstroomd. Een andere vorm van exploitatie van het veen was die ten behoeve van de zoutwinning, een veel gevraagd conserveringsmiddel. Er was toen nog geen sprake van zout aanvoer uit het Middellandsezeegebied. Het tijdens geruime tijd met zeewater overstroomde gebied door zogenoemde eb en vloedkreken was hiervoor bijzonder geschikt, waardoor vele hectaren veen zijn 'gemoerd'. Het is wel haast zeker dat de naam 'Den Oever' dateert van de tijd dat alleen noordoostelijk Wieringen aan de zee, d.w.z. aan een tot zeearm vergrote Vlie, grensde die uitstroomde in de Noordzee tussen het toenmalige gebied Texel en Vlieland. Tijdens de stormramp rond 1170 na Chr., bij de doorbraak van het zogenoemde Heersdiep in de kust tussen Huisduinen en Callantsoog, zijn grote delen van het land prijsgegeven aan de zee. Zo o.a. 't Balgzand en de Anna Paulowna-polder (later in 1845 weer ingepolderd). Hierna is pas het Marsdiep als zeegat ontstaan, en werd het Wieringerland omspoeld als eiland door water. Hierdoor ontstond er een grote uitbreiding van de Zuiderzee en vergrootte de boezem der Zuiderzee zich aanmerkelijk. Er moet echter wel op gewezen worden dat er sprake is geweest van een geleidelijk proces, waarbij Wieringen tenslotte geheel door zeewater werd omspoeld.

Nog heden ten dagen doen op Wieringen en omgeving verhalen de ronde over de verdronken stad 'Grebbe' getuige de 'Turfsteen' vondsten op 't Balgzand. Dat in het verdronken gebied rondom Wieringen enkele agrarische nederzettingen (dorpjes) zijn geweest, is veel aannemelijker. Waarschijnlijk heeft een van de dorpjes aan de noordkant van Wieringen de naam 'Grebbe' gedragen. Een van de oudste sporen van een poging om het land te beschermen tegen de zee is de oude Wierdijk van De Haukes naar Den Oever. Deze dijk is opgebouwd uit zeegras, volgens een in de 14e eeuw in gebruik geraakte methode.

Naast pogingen om het lage land tussen de koppen droog te houden, is ook nieuw land gewonnen. In 1846 werd de polder Waard Nieuwland aangedijkt.

 

Tot aan de afsluiting van de Zuiderzee, maar voor de ruilverkaveling was de bewoning beperkt tot de hogere gronden. De wegen liepen toen dood of gingen over in karrensporen zodra de grond tussen bovenwalland of koogerland werd bereikt. Door de ruilverkaveling zijn de lagere delen meer ontsloten, hetgeen niet tot gevolg heeft gehad dat het historisch gegroeide bewoningspatroon is veranderd. Van de oude vestingplaatsen springen er twee, namelijk Hippolytushoef en Den Oever, duidelijk uit door een grotere groei, tevens zijn er de kernen Oosterland, Westerland en De Haukes. Naast de dorpen treft men de volgende buurtschappen aan: Vatrop en Stroe.

Wieringen werd in 1925 ten gevolge van de afsluiting van het Amsteldiep en door de aanleg van de oostelijke Wieringermeerdijk in 1930 naar Medemblik, eiland af. De afsluiting van de Zuiderzee, waarmee men in 1926 begon en die werd voltooid in 1932, door de Afsluitdijk van Den Oever naar Zurich, verbond Wieringen en daarmee Noord-Friesland met het vaste land van Friesland.